Tìm hiểu bão là gì, các nguyên nhân gây ra bão như do nhiệt độ biển cao, chênh lệch áp suất, lực Coriolis cùng biện pháp phòng chống bão hiệu quả.
Bão là hiện tượng thời tiết cực đoan hình thành từ những vùng biển có nhiệt độ cao, kết hợp với sự chênh lệch áp suất và lực Coriolis của Trái Đất. Khi các yếu tố này hội tụ, không khí xoáy mạnh tạo nên tâm bão và mưa lớn. Cùng tìm hiểu rõ nguyên nhân gây ra bão và các biện pháp phòng chống hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại tại bài viết dưới đây!
1Bão là gì?
Theo khoa học khí tượng, bão là hiện tượng xoáy thuận mạnh hình thành trên vùng biển nhiệt đới, mang theo gió dữ và mưa lớn. Tâm bão có áp suất rất thấp, hút gió xoáy vào tâm theo chiều khác nhau ở hai bán cầu. Dưới tác động của lực Coriolis, hoàn lưu bão mở rộng và tăng cường độ. Khi tốc độ gió đạt cấp 8 Beaufort trở lên, hiện tượng này được gọi là bão.
Để phân biệt bão, áp thấp nhiệt đới và siêu bão, ta có thể dựa vào sức gió và mức độ ảnh hưởng. Mỗi cấp độ thể hiện rõ sự khác biệt về cường độ và phạm vi tác động như sau:
- Áp thấp nhiệt đới (Tropical Depression): Là giai đoạn hình thành ban đầu của xoáy thuận nhiệt đới. Hiện tượng này thường chỉ gây mưa rải rác và gió nhẹ, chưa đủ mạnh để tạo thành bão. Tốc độ gió dao động từ 39 – 61 km/giờ (cấp 6 – 7).
- Bão (Typhoon/Storm): Khi áp thấp nhiệt đới mạnh lên, gió xoáy dữ dội hơn, kết hợp với mưa to và sóng lớn. Bão có sức gió từ 62 – 183 km/giờ (cấp 8 – 15), được chia thành nhiều mức như bão thường, bão mạnh hoặc bão rất mạnh.
- Siêu bão (Super Typhoon): Là giai đoạn cực đại của bão, khi gió đạt trên 184 km/giờ (từ cấp 16 trở lên). Siêu bão có thể gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản, ảnh hưởng trên phạm vi rộng hàng nghìn km.
Khi bão hình thành và phát triển, nó hình thành một cấu trúc ba chiều khá rõ rệt, trong đó tâm bão yên tĩnh nhưng mang sức hút mạnh, thành mắt bão là nơi gió mạnh dữ dội nhất, và mây đối lưu là “lò nung” sinh năng lượng cho toàn hệ thống.
- Tâm bão: Là trung tâm áp thấp nhất, nơi không khí xoáy vào rồi chìm xuống, tại đây thường trời quang, gió yếu hoặc tạm lắng.
- Thành mắt bão: Vòng mây dày đặc bao quanh tâm - nơi tập trung gió mạnh nhất, mưa dữ dội và thay đổi hướng gió đột ngột khi mắt bão đi qua.
- Mây đối lưu: Là những đám mây dày đặc hình thành khi không khí nóng ẩm bốc lên cao, gặp lạnh và ngưng tụ lại. Loại mây này phát triển mạnh theo chiều thẳng đứng, thường mang theo mưa lớn, sấm sét và gió giật. Trong cơn bão, mây đối lưu chính là “nguồn năng lượng” giúp bão duy trì và tăng cường sức mạnh.
2Nguyên nhân gây ra bão
Nhiệt độ nước biển cao
Khi nhiệt độ mặt biển đạt từ 26,5°C trở lên, nước bốc hơi mạnh mẽ, tạo ra lượng hơi nước khổng lồ bốc lên tầng khí quyển. Quá trình này cung cấp nguồn năng lượng dồi dào cho không khí nóng, khiến nó bốc lên cao và làm giảm áp suất khu vực bên dưới.
Khi hơi nước ngưng tụ ở độ cao lớn, nó giải phóng nhiệt ẩn, nguồn năng lượng chính giúp hình thành mây đối lưu mạnh và tạo nên vùng áp thấp nhiệt đới. Đây chính là điều kiện tiên quyết để bão bắt đầu phát triển, đặc biệt ở các vùng biển nhiệt đới nơi nhiệt độ nước cao quanh năm.
Sự chênh lệch áp suất khí quyển
Khi không khí nóng bốc lên cao, lớp không khí lạnh từ xung quanh nhanh chóng tràn vào để lấp đầy khoảng trống, tạo nên sự chuyển động xoáy liên tục. Sự chênh lệch áp suất càng lớn thì tốc độ gió càng mạnh, khiến luồng không khí xoáy nhanh và hình thành tâm bão. Chính sự chênh lệch áp suất tạo nên vòng xoáy mạnh mẽ hình thành tâm bão.
Ảnh hưởng của lực Coriolis (Trái Đất tự quay)
Một trong những yếu tố quyết định hình dạng và hướng xoáy của bão chính là lực Coriolis, sinh ra từ chuyển động tự quay của Trái Đất. Lực này khiến không khí di chuyển lệch hướng khi tiến về vùng áp thấp, tạo nên vòng xoáy đặc trưng cho từng bán cầu - ngược chiều kim đồng hồ ở Bắc bán cầu và cùng chiều ở Nam bán cầu.
Tại khu vực xích đạo, nơi lực Coriolis gần như bằng 0, không khí không bị lệch hướng, vì vậy bão hầu như không thể hình thành hoặc di chuyển qua vùng này. Đây cũng là lý do các cơn bão thường chỉ xuất hiện ở những vĩ độ từ 5° trở lên về phía Bắc hoặc Nam của đường xích đạo.
Độ ẩm và không khí bão hòa
Độ ẩm trong khí quyển đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành bão. Khi không khí chứa nhiều hơi nước, lượng nhiệt tiềm tàng được giải phóng trong quá trình ngưng tụ tạo ra một nguồn năng lượng cực lớn. Chính năng lượng này giúp duy trì sự phát triển của vùng áp thấp và làm cho hệ thống bão trở nên mạnh mẽ hơn.
Khi bão đạt đến cường độ cao, hơi nước ngưng tụ nhanh tạo thành mây dông và mưa lớn. Trong vùng đối lưu mạnh, các hạt nước và băng va chạm gây ra hiện tượng tích điện, hình thành sấm chớp dữ dội. Đây là giai đoạn bão trở nên nguy hiểm nhất, mang theo lượng mưa khổng lồ và gió giật mạnh.
Gió đứt tầng yếu
Gió đứt tầng là sự thay đổi tốc độ hoặc hướng gió giữa các tầng khí quyển. Khi gió ở các tầng trên và dưới có sự chênh lệch lớn, luồng khí trong bão bị xé tách khiến cấu trúc xoáy không thể duy trì ổn định. Vì vậy bão thường yếu đi hoặc tan nhanh khi gặp gió đứt mạnh.
Ngược lại khi gió đứt tầng yếu, các dòng khí chuyển động đồng đều theo chiều thẳng đứng, giúp tâm bão phát triển vững và đối lưu mạnh hơn. Đây là điều kiện thuận lợi để bão tăng cường cường độ và mở rộng phạm vi ảnh hưởng.
2Các giai đoạn hình thành bão
Nhiễu động nhiệt đới (Tropical Disturbance)
Là giai đoạn đầu tiên trong quá trình hình thành bão. Lúc này, các đám mây dông và mưa rải rác bắt đầu xuất hiện, gió còn yếu và chưa có tâm rõ ràng. Tốc độ gió thường dưới 37 km/giờ. Đây là nền tảng ban đầu để hình thành áp thấp nhiệt đới.
Áp thấp nhiệt đới (Tropical Depression)
Khi nhiễu động nhiệt đới phát triển mạnh hơn, gió bắt đầu xoáy quanh một tâm áp thấp xác định. Sức gió duy trì tối đa khoảng 63 km/giờ. Hệ thống này có thể gây mưa diện rộng. Nếu điều kiện thuận lợi, nó sẽ tiến triển thành bão nhiệt đới.
Bão nhiệt đới (Tropical Storm)
Khi gió tăng lên từ 63 đến dưới 119 km/giờ, áp thấp được nâng cấp thành bão nhiệt đới. Tâm bão và hoàn lưu xoáy tròn bắt đầu rõ rệt hơn. Mưa lớn, gió mạnh xuất hiện quanh khu vực trung tâm. Đây là giai đoạn bão bắt đầu gây ảnh hưởng đáng kể.
Siêu bão (Typhoon / Hurricane / Cyclone)
Khi tốc độ gió vượt 119 km/giờ, cơn bão trở thành bão mạnh hoặc siêu bão. Năng lượng và phạm vi ảnh hưởng lúc này rất lớn. Siêu bão có thể gây sóng dữ, gió giật cực mạnh và mưa to kéo dài. Đây là cấp độ nguy hiểm nhất trong chuỗi phát triển của bão.
3Yếu tố ảnh hưởng đến cường độ và hướng di chuyển của bão
Nhiệt độ nước biển, độ ẩm, dòng hải lưu
Nhiệt độ mặt biển càng cao (từ 27°C trở lên) thì năng lượng cung cấp cho bão càng lớn. Nước ấm khiến hơi nước bốc lên mạnh, hình thành mây dày và tăng cường sức gió xoáy. Bên cạnh đó, độ ẩm không khí cao giúp quá trình ngưng tụ diễn ra mạnh mẽ, giải phóng nhiệt và làm bão thêm dữ dội.
Trong khi đó, dòng hải lưu lại ảnh hưởng trực tiếp đến hướng di chuyển: Bão đi qua vùng nước ấm thường duy trì hoặc tăng sức mạnh, còn gặp dòng lạnh thì yếu dần và tan rã.
Gió mùa, vị trí địa lý, địa hình khu vực
Gió mùa là một trong những nhân tố quyết định hướng di chuyển ban đầu của bão, đặc biệt là ở khu vực Đông Nam Á. Mùa gió Tây Nam thường đẩy bão vào đất liền Việt Nam, còn gió Đông Bắc lại hướng bão ra biển.
Vị trí địa lý gần biển cung cấp nguồn năng lượng lớn, giúp bão hình thành dễ dàng hơn. Tuy nhiên, khi bão tiến vào đất liền, địa hình đồi núi hoặc rừng rậm lại cản trở dòng khí, khiến cường độ gió giảm nhanh, đồng thời có thể làm lệch hướng tâm bão.
Hệ thống áp cao cận nhiệt đới điều hướng bão
Áp cao cận nhiệt đới là yếu tố quyết định hướng di chuyển của bão. Khi bão hình thành ở rìa áp cao, nó bị cuốn theo luồng gió xung quanh vùng này. Nếu áp cao mở rộng, bão thường đi về phía tây.
Ngược lại khi suy yếu, bão đổi hướng lên phía bắc hoặc đông bắc. Sự thay đổi này khiến đường đi của bão trở nên khó lường và phức tạp.
5Hậu quả do bão gây ra
Bão không chỉ là hiện tượng thiên nhiên dữ dội mà còn gây ra những hậu quả nặng nề cho con người và môi trường. Sức tàn phá của gió mạnh, mưa lớn và sóng biển cao có thể khiến đời sống, kinh tế - xã hội bị đảo lộn nghiêm trọng. Dưới đây là những tác động tiêu biểu của bão:
- Thiệt hại về người và tài sản: Gió giật mạnh, cây đổ, nhà cửa tốc mái hoặc sập, nhiều khu dân cư phải sơ tán khẩn cấp.
- Giao thông và hạ tầng tê liệt: Đường sá, cầu cống bị ngập lụt hoặc cuốn trôi, hệ thống điện và viễn thông bị gián đoạn.
- Nông nghiệp và thủy sản bị ảnh hưởng: Diện tích trồng trọt, ao hồ nuôi trồng thủy sản bị phá hủy, gây thiệt hại nặng nề cho người dân vùng ven biển.
- Môi trường và sinh thái bị tổn hại: Lũ lụt, sạt lở đất và ô nhiễm nguồn nước thường xuất hiện sau bão, ảnh hưởng lâu dài đến hệ sinh thái.
Ví dụ, bão Damrey (2017) đã làm hư hại hơn 115.000 ngôi nhà và gây thiệt hại khoảng 1 tỷ USD, trong khi bão Yagi (2024) khiến hơn 300 người chết và mất tích, hàng trăm nghìn ngôi nhà bị hư hại trên diện rộng.
6Biện pháp phòng chống và giảm thiểu thiệt hại do bão
Để giảm thiểu thiệt hại do bão, việc chủ động chuẩn bị và triển khai các biện pháp phòng chống là vô cùng quan trọng. Các hoạt động này không chỉ bảo vệ tính mạng con người mà còn hạn chế tổn thất về tài sản và cơ sở hạ tầng, cụ thể:
- Theo dõi dự báo và cảnh báo sớm: Liên tục cập nhật thông tin bão từ các kênh truyền hình, đài khí tượng, ứng dụng dự báo thời tiết để xác định hướng đi, cường độ bão. Từ đó lập kế hoạch sơ tán, di chuyển người và tài sản ra khu vực an toàn trước khi bão đổ bộ.
- Gia cố nhà cửa và phương tiện: Kiểm tra mái, cửa sổ, cửa ra vào, hệ thống điện, ống nước và các vật dụng dễ hư hỏng. Cố định tàu thuyền, thùng chứa nhiên liệu, và di chuyển đồ đạc, máy móc ra nơi cao ráo, tránh ngập nước.
- Xây dựng và bảo vệ công trình phòng chống thiên tai: Tăng cường trồng rừng chắn gió, ven biển, củng cố đê kè, kênh rạch, cống thoát nước để hạn chế xói mòn, ngập lụt và sạt lở. Kiểm tra, sửa chữa định kỳ các công trình phòng bão để đảm bảo hiệu quả khi thiên tai xảy ra.
- Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các buổi tập huấn, diễn tập phòng chống bão, phổ biến kiến thức về sơ tán, cứu hộ, cách ứng phó với gió giật và mưa lớn. Đặc biệt chú trọng đến các khu vực dễ bị ảnh hưởng để mọi người biết cách phản ứng nhanh và an toàn.
Bài viết trên đây đã chia sẻ thông tin chi tiết nguyên nhân gây ra bão như do nhiệt độ nước biển cao, độ ẩm không khí, chênh lệch áp suất cho đến lực Coriolis. Hiểu rõ các yếu tố này giúp nâng cao cảnh giác và chuẩn bị tốt hơn trước bão. Hy vọng những biện pháp vừa chia sẻ sẽ giúp bạn ứng phó hiệu quả và giảm thiệt hại khi bão xảy ra.
Có thể bạn quan tâm:
Chọn mua các sản phẩm vệ sinh nhà cửa chất lượng tại Bách hóa XANH nhé:
